Wall St ႏွင္႔ ေငြေၾကးက႑
အရင္းရွင္ေလာကအတြက္ ေငြရင္း (capital) ဟာ အေရးအၾကီးဆံုးပဲ။ သာမာန္အားျဖင္႔ေတာ႔ ေငြလိုခ်င္ရင္ ဘဏ္ေတြမွာ ေခ်းေပါ႔။
အမွန္က ေငြေၾကးနဲ႔ ပက္သက္တာအားလံုးကို Financial Sector ေငြေၾကးက႑လို႔ ေခၚပါတယ္။
ေငြေၾကးက႑အတြင္းမွာမွ ေငြရင္းေဖၚထုတ္တဲ႔၊ ေငြရင္း (မ)တည္တဲ႔ ေစ်းကြက္သက္သက္ကိုမွ Capital Market ေငြရင္းေစ်းကြက္လို႔ ေခၚသလို ႏုိင္ငံျခားေငြလဲလွယ္တဲ႔ ေစ်းကြက္သက္သက္ကိုမွ FOREX (Foreign Exchange) Market လို႔ ေခၚပါတယ္။ တခ်ိန္တည္းမွာ ဆန္ကဲ႔သို႔ အစားအစာ၊ ေရႊ၊ သံမဏိကဲ႔သို႔ တြင္းထြက္ပစၥည္းစတဲ႔ ကုန္ၾကမ္းနဲ႔ ေရနံကဲ႔သို႔ အဓိကထြက္ကုန္တို႔ကို လဲလွယ္ရာ Comomodity Market လူသံုးကုန္ေစ်းကြက္နဲ႔ ေစ်းကစားရာေစ်းကြက္ Option market ဆိုျပီး ဆိုင္ရာဆိုင္ရာ ေစ်းကြက္အသီးသီး ရွိၾကပါတယ္။
ဘဏ္ဆိုတိုင္းလည္း အမ်ားသိၾကတာက ဘဏ္ဆိုတာနဲ႔ မိမိတို႔ေငြအပ္ႏွံရာဌာနနဲ႔ မိမိလုပ္ငန္းအတြက္ ေငြြေခ်းႏုိင္တဲ႔ဌာနလို႔ပဲ ျမင္မိၾကမယ္လို႔ ထင္မိတယ္။ ဒါကို ေရာင္း၀ယ္ေရးဘဏ္ Commercial Banks လို႔ ေခၚပါတယ္။ ဒီဘဏ္ေတြရဲ႕ လုပ္ငန္းစဥ္က ရွင္းရွင္းေလးပါ။ လူေတြက ေငြလာအပ္ႏွံထားၾကတယ္။ ဘဏ္က အတိုးနဲနဲေပးတယ္။ မထုတ္ဘဲ ၾကာၾကာထားရင္ အတုိးမ်ားမ်ားရတယ္။ ဒီေငြကို စုျပီး ဘဏ္ေတြက ေငြလိုတဲ႔လုပ္ငန္း (Businesses) ေတြကို ေငြေခ်းတယ္။ ဘဏ္က အတုိးရတယ္။ ဒီလိုေငြလည္ပတ္သြားေတာ႔ အရင္းအႏွီးေတြ ပိုလာတယ္။
အေမရိကားနဲ႔ တိုးတက္ျပီး ႏုိင္ငံအမ်ားစုမွာေတာ႔ တႏုိင္ငံလံုး အတိုင္းအတာနဲ႔ ၾကီးမားတဲ႔ဘဏ္ေတြအျပင္ ေဒသ၊ တိုင္းေဒသဘဏ္ (Regional Banks) ဆိုတာေတြရွိသလို Saving and Loans လို႔ေခၚတဲ႔ Mortage အေဆာက္အဦအေၾကြးလည္းလုပ္တဲ႔ ဘဏ္ေတြရွိျပန္တယ္။
အရင္းအႏွီးဘဏ္ (Investment Banks)
အေရးအၾကီးဆံုးက Investment Banks လို႔ေခၚတဲ႔ ရင္းႏွီးမႈဘဏ္ ဆိုတာေတြရွိတယ္။ ဒီဘဏ္ေတြက ရိုးရိုးျပည္သူေတြအတြက္ မဟုတ္၊ လုပ္ငန္းရွင္ေတြနဲ႔ ကုမၸဏီၾကီးေတြ ေငြရင္းလိုတဲ႔အခါ (ေငြရင္း)ရွာဖို႔နဲ႔ ေငြရွိသူေတြ ရင္းႏွီးဖို႔ (Investment) အတြက္ျဖစ္တယ္။ ဥပမာ စေတာ႔ (Stocks) နဲ႔ ဘြန္း (Bonds) ေတြ ထုတ္ေပးတယ္။ Brokerage လို႔ေခၚတဲ႔ (ပြဲစား) အလုပ္လည္း လုပ္တယ္။ Private Banking လို႔ ေခၚတဲ႔ ေငြရွင္ေတြအတြက္ ရင္းႏွီးမႈကိုလည္း တာ၀န္ယူေပးတဲ႔ အလုပ္ကိုလုပ္တယ္။ မိမိကိုယ္တုိင္လည္း Stocks & Bonds ကို အေရာင္း/အ၀ယ္ လုပ္တယ္။
ကုမၸဏီၾကီးတခုက ေနာက္ကုမၸဏီတခုကို ၀ယ္ခ်င္ရင္ ဒါကို (M&A) Merger & Acquisition ေပါင္းစပ္ျခင္းနဲ႔ သိမ္းယူျခင္းလို႔ ေခၚပါတယ္။ ဒီလို (M&A) လုပ္ရင္ ၀ယ္ခ်င္တဲ႔ ကုမၸဏီက ပစ္မွတ္ကုမၸဏီရဲ႕ အေၾကာင္းနဲ႔ Stock history စေတာ႔ရာဇ၀င္အားလံုးကို သိဖို႔လိုပါတယ္။ ေနာက္ျပီး ၀ယ္ရင္ Public ကုမၸဏီျဖစ္ရင္ ပစ္မွတ္ကုမၸဏီရဲ႕ စေတာ႔တန္ဖိုးက ဘယ္ေလာက္ရွိတယ္၊ ဘယ္ေစ်းနဲ႔ ေပး၀ယ္မယ္ကအစ ဒီ Investment Banks ရဲ႕လက္အပ္ရတာပဲ။ ၀ယ္ရင္လည္း ျမန္မာႏုိင္ငံမွာလို ေငြအလံုးအရင္း ေပး၀ယ္တာမဟုတ္ဘဲ Stocks နဲ႔ ေခ်တာမ်ားပါတယ္။
တခါတရံလည္း Public ကုမၸဏီကို Private လုပ္တာေတြရွိတယ္။ Public ကုမၸဏီဆိုတာက Public လူထုကို Stocks ေတြ ထုတ္ေရာင္းထားတဲ႔အတြက္ သံုးလတခါ မိမိရဲ႕ ေငြစာရင္းအေျခအေနကို ရွင္းျပရပါတယ္။ ေငြေၾကးရွင္းတမ္း Financial Statement လို႔ ေခၚပါတယ္။ ဒီအေပၚမွာ မူတည္ျပီး Stocks Analyst လို႔ေခၚတဲ႔ စေတာ႔ေလ႔လာသူေတြက ေ၀ဖန္ၾကျပီး ဒီစေတာ႔ရဲ႕ တန္ဖိုးဟာ ဒီ (၃)လ၊ (၆)လ၊ တႏွစ္အတြင္း ဘယ္ေလာက္အထိ ေစ်းတက္ႏုိင္တယ္၊ က်ႏုိင္တယ္ဆိုျပီး ထင္ျမင္ခ်က္ေပးၾကတယ္။ အရင္းႏွီးျပဳသူ Investors ေတြက ဒီလုိ ရီေပါ႔ (Report) ေတြကို ၾကည႔္ျပီး ၀ယ္/ေရာင္းမယ္ဆိုတာကို ဆုံးျဖတ္ၾကရတယ္။ Private ဆိုတာက ပုဂၢလိက ပိုင္ဆိုင္တာေၾကာင္႔ စေတာ႔ထုတ္ေရာင္းစရာလည္း မလိုသလို၊ (၃)လပတ္ရွင္းတမ္းလည္း ထုတ္စရာမလိုပါ။ ရႈံးရႈံးျမတ္ျမတ္ ပိုင္ဆိုင္သူနဲ႔သာ ဆိုင္တာကိုး။
စေတာ႔ နဲ႔ ဘြန္း (Stocks & Bonds)
စေတာ႔ နဲ႔ ဘြန္း (Stocks & Bonds) ဆိုတာေတြကေတာ႔ တကယ္ေတာ႔ ေငြရွာ/ ေငြေခ်းတာပါပဲ။ အရင္းရွင္စနစ္မွာ အဓိက အက်ဆံုးက (၀င္ေငြ) ရွိဖို႔ လုိအပ္ပါတယ္။ အလုပ္သမားက အလုပ္ရွိရင္ (၀င္ေငြ) ရွိတယ္။ လစာ (Salary) လို႔ေခၚပါတယ္။
Blue Collar သမားက နာရီနဲ႔ရတာ မ်ားတယ္။ White Collar အလုပ္သမားက လစာရၾကတယ္ေပါ႔။
အေမရိကားမွာေတာ႔ ႏွစ္ပတ္တခါ လစာထုတ္ၾကတာ မ်ားတယ္။
အလုပ္ရွင္ေတြ၊ ကုမၸဏီေတြလည္း (၀င္ေငြ) ရွိတယ္။ လုပ္ငန္းကုန္က်ေငြဟာ ၀င္ေငြထက္နည္းရင္ (အျမတ္) ရွိတယ္။ သံုးေငြနဲ႔ ၀င္ေငြ မမွ်ရင္ (အရႈံး) ေပၚတာေပါ႔။ Financial Statement က ကုမၸဏီရဲ႕ ေငြေၾကးအေျခအေနကို သာမာန္အားျဖင္႔ ေဖၚျပၾကပါတယ္။
အရင္းရွင္ ေငြေၾကးစနစ္က ၀င္ေငြျပႏိုင္ရင္ ဒီ၀င္ေငြအေပၚမူတည္ျပီး (အေၾကြး) ယူႏုိင္တယ္။ အေၾကြး ယူရင္ (အတိုး) ေပးရတယ္။ ဒီ(အတိုး)က ဘဏ္နဲ႔ ေငြေခ်းရာဌာန (Financial Institution) အတြက္ (၀င္ေငြ) လာျဖစ္တယ္။
ေငြေခ်းျပီးျပန္ဆပ္ေတာ႔ ေပးဆပ္သူက (အတိုး) နဲ႔ (အရင္း) ေပါင္းျပီး တလဘယ္ေလာက္သြင္းဆိုျပီး ျပန္ဆပ္ရတယ္။ ဘာေၾကာင္႔ ျပန္ဆပ္ႏုိင္တာလဲ။ လစဥ္ လစာရွိရင္ရွိ၊ မရွိရင္ (၀င္ေငြ) ရွိရမယ္။ ဥပမာ ရင္းႏွီးမႈ (Investment) ကေန ၀င္ေငြ ရွိခ်င္ရွိမယ္။ ပင္စင္ လစာရခ်င္ရမယ္။
ေနာက္ဆံုးေတာ႔ (၀င္ေငြ) ရွိရင္ ေငြလည္သြားျပီ။ (ေငြ) ကို အေသမထားဘူး။ (အရွင္) ထားတယ္။ ဒီေတာ႔ (ေငြ) က (ေငြ) ကိုျပန္ေဖၚတာပဲ။
က်ေနာ္တို႔ ဗမာႏုိင္ငံမွာေတာ႔ အိပ္ရာေအာက္သိမ္း၊ ဟိုသိမ္းဒီသိမ္း၊ ဟိုျမွဳပ္ဒီျမွပ္ လုပ္ၾကတာ ဘယ္ေလာက္ (နာ) တယ္ ထင္ပါသလဲ။(စနစ္) မရွိတာပါ။ ၾကားထဲ ခိုးလို႔ျဖစ္ေစ၊ ဓါးျပအတိုက္ခံရလို႔ ျဖစ္ေစ ဆံုးရွဴံးမႈေတြ ရွိတယ္။
Leverage လုပ္တယ္ဆိုတာဘာလဲ။
အရင္းရွင္စနစ္မွာ ေငြကို အေသမထားရဘူး။ ဒါေၾကာင္႔ (၀င္ေငြ) ရွိရင္ ဒါကို (အရင္း) ျပဳျပီး ေငြေဖၚရမယ္။ ဒါကို Leverage လုပ္တယ္လုိ႔ ေခၚပါတယ္။ တနည္းအားျဖင္႔ ၀င္ေငြရွိတဲ႔ လုပ္ငန္းကို (အေပါင္) ထားျပီး ေငြေဖၚတာပါပဲ။
ဥပမာ က်ေနာ္က ရန္ကုန္-မႏၱေလးအေ၀းေျပး ခရီးသည္ဘတ္စ္ကားလိုင္း ေထာင္ခ်င္တယ္ ဆိုပါေတာ႔။ ယမံုနာ အေ၀းေျပးကားကုမၸဏီလို႔ ေခၚၾကရေအာင္။
ဘတ္စကားေတြ ၀ယ္ရမယ္။ ကားေမာင္းသမား ငွားရမယ္။ လက္မွတ္အေရာင္းစာေရးေတြ ခန္႔ရမယ္။ ကားပ်က္ရင္ျပင္ဖို႔ ေငြရွိရမယ္ေပါ႔။ အလုပ္သမားလစာ ေပးတာတို႔၊ ေန႔စဥ္လက္မွတ္ ရိုက္တာတို႔စတဲ႔ ကုန္က်စရိတ္ေတြ ရွိတယ္။ ဒါကို Operating Cost လည္ပတ္မႈအတြက္ ကုန္က်စရိတ္လို႔ ေခၚပါတယ္။
ေနာက္လုပ္ငန္းေအာင္ျမင္လို႔ တိုးခ်ဲ႕ဖို႔ ကားအသစ္ေတြ ၀ယ္ရမယ္။ ကားျပင္ဖို႔ hydraulic ေတြ ၀ယ္ရမယ္၊ ကားျပင္ဖို႔ စက္ကရိယာေတြ၊ ကြန္ျပဴတာေတြ ၀ယ္ရမယ္ဆိုပါစို႔။ ဒါေတြကို Capital cost ေငြရင္းလိုတာမို႔ ေငြရင္းေငြလို႔ ေခၚပါတယ္။ လုပ္ငန္းတိုင္းမွာ Operating Cost နဲ႔ Capital cost ဆိုတာ ရွိၾကပါတယ္။
ျမန္မာႏုိင္ငံမွာဆိုရင္ ေငြရင္းကုိ ဘယ္ကရမွာလဲ။ ဘဏ္ဆိုတာက collateral လို႔ေခၚတဲ႔ ပိုင္ဆိုင္မႈ အေပါင္ပစၥည္းရွိမွ။ ျပန္ရစရာ အိုးအိမ္နဲ႔ စိန္ေရႊရတနာရွိမွ ေငြေခ်းမွာကိုး။ ေငြေခ်းရင္ အတိုးေပးရတယ္။ တႏွစ္ေလာက္အၾကာမွာ စာေရးသူရဲ႕ လုပ္ငန္းက ပံုမွန္၀င္ေငြရွိလာျပီ။ တိုးခ်ဲ႕ခ်င္တယ္ ဆိုပါစို႔။ ေငြရင္းဘယ္က ရမွာလဲ။ ဘဏ္ကေန ထပ္ေခ်း၊ အတိုးထပ္ေပးရံုပဲ ရွိတယ္။
အရင္းရွင္ႏုိင္ငံမွာေတာ႔ မိမိလုပ္ငန္း၀င္ေငြရွိျပီ။ ဒါကို leverage ယူျပီး Stock ေတြ ထုတ္ေရာင္းလို႔ ရပါတယ္။ ဒါကို IPO (Initial Public Offering) လို႔ ေခၚပါတယ္။ ပထမဦးဆံုး Stock စေရာင္းတာမို႔ပါ။
တဖက္ကၾကည္႔ရင္ Stock ေရာင္းတယ္ ဆိုတာက မိမိရဲ႕ လုပ္ငန္းေအာင္ျမင္မႈကို Public လူအမ်ားနဲ႔ share မွ်ေ၀ခံစားတာပဲ။ ေငြရွိတဲ႔သူက ေအာင္ျမင္တဲ႔လုပ္ငန္းရဲ႕ တစိတ္တေဒသကို ေငြနဲ႔ ၀ယ္ယူတာပဲ ျဖစ္တယ္။ ကုမၸဏီဖက္ကၾကည္႔ရင္ မိမိရဲ႕ေအာင္ျမင္မႈကို အရင္းတည္ျပီး (leverage) လုပ္ျပီး ေငြေဖာ္တာပဲ။ Stock ေရာင္းလို႔ရတဲဲ႔ ေငြနဲ႔ Capital cost ကို တိုးခ်ဲ႕ႏုိင္တာေၾကာင္႔ ကားအသစ္ေတြ ၀ယ္ႏုိင္မယ္၊ အလုပ္သမားသစ္ေတြ တိုးငွားႏုိင္မယ္။ ဒါေၾကာင္႔ ရန္ကုန္/မႏၱေလးအျပင္၊ မႏၱေလး/ေမျမဳိ႕/ ေတာင္ၾကီး လိုင္းသစ္ေတြကုိ တိုးခ်ဲ႕ႏုိင္မယ္။ ေစ်းကြက္ခ်ဲ႕ႏိုင္တာေၾကာင္႔ ၀င္ေငြတိုးမယ္။ ၀င္ေငြမွန္မွန္တိုးျပီး လုပ္ငန္းပိုအေျခၾကလာရင္ လူေတြက စာေရးသူရဲ႕ ယမံုနာကုမၸဏီကို ပိုယံုၾကည္လာျပီး stock ေစ်းတက္ေတာ႔ ရင္းထားတဲ႔လူေတြလည္း အက်ိဴးရွိတာေပါ႔။
ကုမၸဏီလည္း Stock ေတြ ပိုထုတ္ႏုိင္သလို Bond ထုတ္ေရာင္းရင္ လူေတြ၀ယ္ၾကေတာ႔မွာေပါ႔။ Stock ဆိုတာဟာ (ပိုင္ဆိုင္မႈ) ပါလာျပီး အတက္အက်ရွိတယ္။ စြန္႔စားမႈ Risk ရွိတယ္။
Bond ဆိုတာကေတာ႔ (ေငြေခ်း) စာခ်ဳပ္သက္သက္ပဲ။ ေရတို/ေရရွည္ Bond ရွိတယ္။ အခ်ိန္ကိုလိုက္ျပီး အတိုးအမ်ိဳးစံု ရွိတယ္။ Bond ၀ယ္သူက အတိုးစားရမယ္။ ၂ ႏွစ္ Bond ဆိုရင္ ၂ ႏွစ္မွာေငြျပန္ရမယ္။ ၁၀ႏွစ္ Bond ဆိုရင္ ၁၀ႏွစ္မွာမွ အရင္းျပန္ရမယ္။ mature date လုိ႔ ေခၚပါတယ္။
ဒါေတြက အၾကမ္းဖ်င္းပဲ ရွိေသးတယ္။ Controlling Share ထိန္းခ်ဳပ္မႈရွယ္ယာ လို႔ေခၚပါတယ္။ ဥပမာ ယေန႔ Rudolf Murdoch ရဲ႕ News Corp ဆိုတာ ျပႆနာေတြ ေပၚေနတယ္။ ဒါေပမဲ႔ Murdoch ရဲ႕ မိသားစုက Controlling Shares ေတြကို ကိုင္ထားတဲ႔အတြက္ Share Holders meeting ရွယ္ယာ ပိုင္ရွင္ေတြ ေတြ႔ဆံုပြဲမွာ Murdoch မိသားစုကို မေက်ာ္ႏိုင္။
ဒါေၾကာင္႔ Stock & Share ထုတ္ေ၀ေတာ႔မယ္၊ Bond ထုတ္ေရာင္းမယ္ဆိုရင္ ဒီ Investment ဘဏ္ေတြကို ငွားရတာပါပဲ။
ေငြအေသမခံ
အရင္းရွင္ေလာကမွာ ေငြကို အရွင္ထားကစားတာပဲ။ ေငြကို အေသမခံခ်င္ၾကဘူး။ Secondary Mortage နဲ႔ Mortage Based Bonds ေတြ အေၾကာင္း၊ ၂၀၀၇ ေငြေၾကးျပႆနာအေၾကာင္းေရးတုန္းက ေရးျပျပီးပါျပီ။ ဥပမာ စားသံုးသူ Consumer လူထုဟာ ဘဏ္ေတြက အေၾကြးကဒ္ (Credit Card) ထုတ္ျပီး အေၾကြးစားသံုးၾကတယ္။ အမ်ားက ဒီလ $ ၁၀၀၀ သံုးရင္ အကုန္ျပန္ မဆပ္ႏုိင္ၾကဘူး။ $ ၅၀၀ ပဲ ျပန္ဆပ္ႏိုင္တယ္ဆိုရင္ $ ၅၀၀ အေၾကြးတင္ရင္ ဒီ $ ၅၀၀ အေပၚမွာ အတိုးေပးေတာ႔ေပါ႔။ ဘဏ္ေတြက ဒီ (Credit Card) အေၾကြးေတြကို စုေပါင္းျပီး Bond ထုတ္ျပီးျပန္ေရာင္းတယ္။ ဥပမာ ဘဏ္က စားသံုးသူဆီမွာ ၄% နဲ႔ အတိုးယူရင္ ၁% ပဲစားျပီး ၃% ကို Bond ၀ယ္သူကို ေပးစားလိုက္တယ္။ ၁% ပဲ အတုိးစားလို႔ သူေတာ္ေကာင္းလို႔ မထင္လိုက္ပါနဲ႔။ ဘီလ်ံနဲ႔ခ်ီေတာ႔ အတိုးခက သန္းနဲ႔ခ်ီရပါတယ္။ ေငြျပန္ေဖၚတာေလ။ တခါ ေပၚလာတဲ႔ (ေငြ) နဲ႔ ျပန္ေခ်း ေငြထပ္ေဖၚေပါ႔။
ၾကံရည္ညွစ္သလို ဒီေငြကို အၾကိမ္ၾကိမ္ေခ်း၊ အၾကိမ္ၾကိမ္ (၀င္ေငြ) ရေအာင္လုပ္တာပါ။ ဒီလို Bond မ်ိဳးစံုကို retail ျပန္ေရာင္းေတာ႔လည္း ဒီ Investment Banks ေတြကပဲ ျပန္ေရာင္းေပါ႔။
အစိုးရ ဘြန္း (Bonds)
ရပ္ကြက္၊ ျပည္နယ္၊ တုိင္းျပည္ကို အုပ္စိုးရတဲ႔ အစိုးရတိုင္းမွာလည္း (၀င္ေငြ) ဆိုတာရွိပါတယ္။ (အခြန္) TAX ဆိုတာ အစိုးရတိုင္းအတြက္ ၀င္ေငြပါပဲ။ ဒါေၾကာင္႔ ဒီ၀င္ေငြကို leverage အရင္းတည္ျပီး ေငြေခ်းလို႔ရပါတယ္။ Bond ေတြ ထုတ္ေရာင္းလို႔ရပါတယ္။
Capital market ေငြရင္းရွာတဲ႔ ေစ်းကြက္မရွိတဲ႔ ျမန္မာႏုိင္ငံလိုႏုိင္ငံမ်ိဳးမွာ တံတားေတြေဆာက္ခ်င္တယ္၊ လမ္းေတြေဖာက္ခ်င္တယ္ဆိုရင္၊ အစိုးရဟာ မိမိတို႔ရဲ႕ဘတ္ဂ်က္ေငြထဲက ေငြနဲ႔ပဲ ေဆာက္ရပါမယ္။ ကံေကာင္းခ်င္ေတာ႔ ျမန္မာႏို္င္ငံဟာ သဘာ၀သယံဇာတေတြ ေပါၾကြယ္တဲ႔ႏိုင္ငံျဖစ္ျပီး သယံဇာတမွန္သမွ် အစိုးရပိုင္လို႔ သတ္မွတ္တဲ႔အတြက္ ၀င္ေငြရွိတာေၾကာင္႔ ဘတ္ဂ်က္ရွိေပမဲ႔ ဒီေငြေတြကို အလံုးအရင္း မေပးရဘဲ သတ္မွတ္ထားတဲ႔ အတိုးနဲ႔အရင္းကို မွ်ေပးႏုိင္ရင္ သန္း ၁၀၀ သာတတ္္ႏုိင္မဲ႔အစား သန္း ၂၀၀ သန္း ၃၀၀ တတ္ႏုိင္ရင္ တိုးတက္မႈ ပိုမျမန္ႏုိင္ဘူးလား။ မဆလေခတ္မွာ ဘာမွ မေဆာက္ႏုိ္င္ခဲ႔တာ ဘတ္ဂ်က္မရွိလို႔ မဟုတ္ပါလား။
တျခားႏုိင္ငံေတြမွာေတာ႔ ျမဴနီစပယ္အစိုးရက ေငြလိုခ်င္ရင္ေတာင္ Bond ထုတ္ေရာင္းၾကပါတယ္။ ျမဴနီစပယ္ Bond မိ
ု႔၊ ျမဴနီ (Muni) လို႔ ေခၚပါတယ္။ ေငြေခ်းျပီး တည္ေဆာက္ၾကတာပါ။
အေမရိကန္ႏို္င္ငံမွာ အစိုးရကေခ်းတဲ႔ Bond ကို Treasury Notes လို႔ေခၚပါတယ္။ အေမရိကန္ ႏို္ငံေရးသမားေတြဟာ ကိုယ္႔ပိုက္ဆံမဟုတ္တိုင္း တိုင္းျပည္ပိုက္ဆံကို မတရား ျဖဳန္းၾကတယ္။ ယေန႔ အေမရိကားမွာ အခြန္ကေန လက္ငင္းရေငြ တလ ၁၇၀ ဘီလ်ံရွိျပီး သံုးေငြက ဘီလ်ံ ၃၀၀ ေက်ာ္ပါတယ္။ အသံုးေလ်ာ႔ဖို႔ ၀ိုင္းေျပာတာလဲ မရပ္ႏုိင္ၾက။ သမၼတ ဘုဒ္ဟာ သူ႕သက္တမ္း (၈) ႏွစ္မွာ ေဒၚလာ (၄) ထီလ်ံ သံုးသြားတယ္။ အိုဘာမားက (၃) ႏွစ္ေက်ာ္ေက်ာ္ေလးမွာ (၅) ထီလ်ံ ျဖဳန္းျပီးျပီ။ စာေရးသူရဲ႕ အျမင္အရ အိုဘားမားဟာ ရပ္ကြက္ အက္တစ္ဗစ္အဆင္႔ကေန အီလီႏိြဳင္ျပည္နယ္အတြက္ ဆီေနတာ သက္တမ္းျပီးေအာင္ေတာင္ တာ၀န္ကုိ မထမ္းေဆာင္ရေသးဘူး။ တရားအေဟာ ေကာင္းတာနဲ႔ အမဲကြဆိုျပီး လက္၀ဲလစ္ဖရယ္ေတြက ၀ိုင္းေျမွာက္တင္လိုက္ၾကတာ သမၼတျဖစ္လာေပမဲ႔ အုပ္ခ်ဳပ္ေရးေရာ၊ ႏုိင္ငံျခားေရးေရာ နားမလည္သလို စီးပြားေရးအေၾကာင္းကို (ဂဃဏန) မသိ၊ အစက စသင္ေနရတယ္။ ဟီလာရီကလင္တန္နဲ႔ တျခားစီပဲ။ ခုမွ လက္၀ဲေတြ၊ လစ္ဖရယ္ေတြ ေစ်း၀ယ္မွားတဲ႔ ေနာင္တ Buyers Remorse ရေနၾကျပီ။ အေမရိကန္ႏိုင္ငံဟာ ေလာေလာဆယ္ အေၾကြးဟာ ၁၅ ထီလ်ံ ေက်ာ္သြားျပီ။ GDP က ၁၂ ထီလ်ံေက်ာ္ေက်ာ္။ အေၾကြးသိပ္ထူလာရင္ အတိုးႏွဳန္းတက္လာျပီး ဂရိႏုိင္ငံလို သူေတာင္းစားႏုိင္ငံျဖစ္မွာကို ဥာဏ္ရွိသူေတြက ေတြးပူေနၾကရျပီ။
ဒီအစိုးရ Bond ေတြ ထုတ္ေရာင္းတာအတြက္ေရာ၊ Treasury Notes ေတြေရာင္းဖို႔ ပြဲစားလုပ္တာ အားလံုး Investment နဲ႔ Banks Brokerage ေတြရဲ႕ လက္ထဲပဲအပ္ရတာပဲ။ အမွန္ေတာ႔ ဒီ Investment Bankers ေတြဟာ ၾကားပြဲစားအၾကီးစားေတြပဲ။ ဟိုဖက္ဒီဖက္ ႏွစ္ဖက္(ခြ)စားတာပဲ။ ဒါေၾကာင္႔ regulation ေလ်ာ႔သြားတဲ႔အခါ ေလာဘမထိန္းႏိုင္ပဲ (အစား)လြန္သြားေတာ႔ ၂၀၀၇ Financial Crisis ျဖစ္ရတာပဲ။
ဒီရစ္ဗစ္တစ္ (Derivatives)
သခၤ်ာဘာသာရဲ႕ ကဲကုလပ္ Calculus ဘာသာရပ္မွာ အမွီခံတန္ဖိုး Input ေျပာင္းသြားရင္ မီွခိုတန္ဖိုး function တခုဟာ ၎၏တန္ဖိုးက ဘယ္လိုေျပာင္းသြားသလဲဆိုတဲ႔ တိုင္းတာမႈကို ဒီရစ္ဗစ္တစ္ Derivatives လို႔ေခၚပါတယ္။ ဥပမာ ေရြ႕ရွားေနတဲ႔ အရာ၀တၳဳရဲ႕အခ်ိန္နဲ႔ ယွဥ္တဲ႔ေနရာ (Position) ဟာ အဲဒီ၀တၳဳရဲ႕ (အျမန္ႏွဳန္း) (velocity) ျဖစ္တယ္။ ထို႔နည္းတူစြာပဲ စီးပြားေရးမွာလည္း သူ႔ဟာသူ တန္ဖိုးမရွိေပမဲ႔ အျခားအရာကေန တန္ဖိုးျဖစ္လာတာကို Derivatives လို႔ေခၚပါတယ္။ ဒါေတြကို Financial Instrument ေငြေၾကးကရိယာလို႔ ေခၚပါတယ္။ ဒါေတြကို လက္နက္အျဖစ္ အသံုးျပဳျပီး ေငြေၾကးကစားၾကတယ္လို႔ ေခၚပါတယ္။ နဲနဲရႈပ္ေထြးတဲ႔အတြက္ လြယ္လြယ္ေျပာရရင္ ေနာက္ဆက္တြဲ ေငြရွာနည္းေတြ အမ်ားၾကီးရွိတယ္လို႔ ေယဘူယ်အားျဖင္သာ မွတ္သားထားေစခ်င္ပါတယ္။ ၂၀၀၇ ေငြေၾကးျပႆနာ 2007 Financial Crisis အေၾကာင္းေရးခဲ႔တဲ႔ ေဆာင္းပါးမွာ CDO နဲ႔ (Collateralized debt obligations) CDS ေတြရဲ႕ အေၾကာင္းကို လံုးေစ႔ပတ္ေစ႔ ေဖာ္ျပျပီးခဲ႔ပါျပီ။ CDS ဟာ Credit Derivatives အမ်ိဳးအစားထဲမွာပါပါတယ္။
ဒါေတြဟာ တကယ္ေတာ႔ ရႈံးႏုိင္တဲ႔ စြန္႔စားမႈ Risk ပါလာပါတယ္။ ဒါေၾကာင္႔ ဒီလုိ ေငြေၾကးကရိယာ Financial Instrument ေတြဟာ ေလာင္းကစားဆန္လာတယ္ ဆိုလည္းမမွားပါဘူး။ ဒါထက္ ပိုဆိုးတာက ဒီကရိယာေတြဟာ ရႈပ္ေထြးလြန္းတာေၾကာင္႔ Investment Banks ေတြကို အုပ္ခ်ဳပ္ေနတဲ႔ ထိပ္ဆံုးပုဂၢိဳလ္ CEO ေတြေတာင္ အေသးစိပ္သိၾကသည္မဟုတ္။ မိုးေကာင္းေနတုန္း၊ ၀င္ေငြမ်ားေနခ်ိန္မွာ သတိရွိရန္လည္း မသိခဲ႔ၾက။ ထို႔ျပင္ သမၼတဘုဒ္က အေသးစိပ္ကို ဂရုစိုက္တတ္သည္႔ ဥာဥ္မရွိ။ အဲဒန္စမစ္ စကားအတိုင္း ေစ်းကြက္က တာ၀န္ယူလိမ္႔မည္ဟု သေဘာထားသူ။ ဒါေၾကာင္႔ ပုဂၢလိက က႑ကိုထိန္းရမည္႔ အစိုးရထိန္းကြပ္သူ regulators မ်ားကို ခန္႔ရာတြင္ ေလာဘီရစ္ Lobbyist ေတြကို ဆြဲခန္႔ေတာ႔ ၾကက္အိမ္အထဲ ေျမေခြးထည္႔ေပးလိုက္သလို ဘဏ္သမား Bankers ေတြအဖို႔ သကာေတြ႔ ကိန္းၾကံဳရပါေတာ႔တယ္။ ေလာဘီရစ္ Lobbyist ဆိုတာက မိမိအက်ိဳးေဆာင္ဖို႔အတြက္ အမတ္မင္းေတြကို ေပါင္းျပီး ေရွ႕ေနလိုက္ေပးသူမ်ား ျဖစ္ၾကပါတယ္။ ထို႔ေၾကာင္႔ Lobbyist Firm အမ်ားစုဟာ ၀ါရွင္တန္ K St မွာရွိတဲ႔ ေရွ႕ေနဥပေဒ အက်ိဳးေဆာင္အုပ္စုေတြရဲ႕ အစိတ္အပိုင္းအျဖစ္ ရပ္တည္ၾကပါတယ္။ နဂိုကမွ ရႈပ္ေထြးတဲ႔ အေရာင္း/အ၀ယ္ကိစၥကို ၾကပ္ၾကပ္မတ္မတ္ထိန္းေပးရမွာကို ထိန္းသိမ္းသူ regulator ေတြက ကိုယ္႔လူျဖစ္ေနတာေၾကာင္႔ အထိန္းအကြပ္မရွိ လုပ္ခ်င္ရာလုပ္လာခဲ႔ၾကရာ ၂၀၀၇ ေငြေၾကးျပႆနာေပၚမွ အေမကယ္ပါ၊ အေဖကယ္ပါကိန္း ဆိုက္ခဲ႔ၾကရတာပါ။
တျခားကရိယာေတြ
အရင္းရွင္စနစ္ဆိုတာ (ေလာဘ) ကို အင္အား၊ လက္နက္သဖြယ္ အသံုးျပဳျပီး ခိုင္းစားတာေၾကာင္႔ ေရယိုေပါက္ရွာသလို၊ ဘယ္ေနရာက (အျမတ္) ရသလဲ ဆိုတာေတြကို အျမဲစဥ္းစားေနၾကသူမ်ား ျဖစ္သည္။ ၁၉၈၀ ခုႏွစ္မ်ားက သမၼတ ေရာနယ္ရီကင္ လက္ထက္မွာ Junk Bonds၊ LBO leverage Buy Out၊ Arbitrage ဆိုတဲ႕ ေငြေၾကးကရိယာ Financial Instruments ေတြဟာ ေခတ္စားခဲ႔ပါတယ္။ တေခတ္တခါ က Junk Bonds ဥာဏ္ရွင္ Michael Milken ရဲ႕ Drexel ကုမၸဏီဆိုတာ နာမည္ေက်ာ္ေပါ႔။ ေနာက္ဆံုး Drexel ကုမၸဏီလည္းပ်က္သြားျပီး Michael Milken လည္း ေငြေၾကးနယ္ပယ္မွာ (မလုပ္ရ) ဆိုျပီး နယ္ႏွင္ခံရသလို ေထာင္ဒဏ္ (၁၀) ႏွစ္ အျပစ္ေပးခံခဲ႔ရပါတယ္။ ဒါက ၈၀ ခုႏွစ္က လြန္ကၽြံမႈ (Excesses) ေတြပါ။ တခါ ၉၀ ခုႏွစ္ေတြမွာ Y2K, Tech Boom, Telecom Boom ဆိုတာေတြျဖစ္ေတာ႔ တခါ Wall St မွာ ေပ်ာ္ၾက၊ ပါးၾက၊ စားၾက၊ ၀ါးၾကေပါ႔။ ၂၀၀၀ ခုႏွစ္ အကုန္ေလာက္မွာ Bust ျဖစ္ေတာ႔ ၀ုန္းဆို လူေတြအလုပ္ျပဳတ္ၾက၊ ငိုၾကယိုၾကေပါ႔။ Enron တို႔လို ကုမၸဏီေတြရဲ႕ လိမ္ညာမႈေတြေပၚျပီး ျပဳတ္ကုန္၊ ကုမၸဏီလူၾကီးေတြ တရားစြဲခံရ၊ ကုမၸဏီလည္းျပဳတ္၊ စာရင္းေတြ ၀ိုင္းလိမ္ေပးတဲ႔ နံမည္ေက်ာ္ Arthur Anderson လို ကုမၸဏီၾကီးပါ လံုးလံုးျပဳတ္ေပါ႔။ Wall St က လူလည္ေတြက Bust ျဖစ္ျပီဆုိတာနဲ႔ ရွိသမွ် အရင္ေရာင္းျပီး ေငြပံုေပၚ ထိုင္ေနၾကတာ။ ၂၀၀၂ ေက်ာ္ေတာ႔ ေဟာ Real Estate အိမ္ေရာင္း/အိမ္၀ယ္ ေစ်းကြက္ကို ေငြ၀င္ပံုေအာၾကျပန္ေရာ။ ဒီ Boom ကို လိုက္စီးဖို႔ Country Wide Mortage လို ကုမၸဏီ မ်ိဳးေတြေပၚလာျပီး လိွမ္႔စားၾကေပါ႔။ ဒီ Housing Boom လို႔ေခၚတဲ႔ စီးပြားေရးေဖါင္းပြမႈ လႈိင္းကိုေလွၾကံဳ လိုက္စီးရင္း ေငြရႊင္ၾက၊ ေငြပံုေပၚ စံၾကျပန္တာေပါ႔။
အေမရိကန္ တီထြင္မႈ ထိုးထြင္းဥာဏ္္
အေမရိကန္လူမ်ိဳးေတြ အလြန္ဂုဏ္ယူၾကတာာရွိတယ္။ အဲဒါကေတာ႔ အေမရိကန္တို႔ရဲ႕ တီထြင္မႈ ထိုးထြင္းဥာဏ္လို႔ေျပာရမဲ႔ American Ingenuity ပါပဲ။ အေရးၾကံဳလာရင္ အေျဖရေအာင္ရွာမယ္၊ တီထြင္ယူမယ္္၊ လမ္းရွာမယ္ဆိုတဲ႔ စိတ္ဓါတ္ပါပဲ။ အေမရိကန္ႏုိင္ငံသားေတြ အင္မတန္ ဂုဏ္ယူၾကတဲ႔ စိတ္ဓါတ္ေနာက္တစ္ခုက (Can Do Attitude) လို႔ေခၚပါတယ္။ ရေအာင္ လုပ္ျပမယ္၊ မျဖစ္ျဖစ္ေအာင္ လုပ္ျပမယ္ဆိုတဲ႔ စိတ္ဓါတ္ပါပဲ။ ေရဗူးေပါက္တာ မလိုခ်င္ဘူး၊ ေရပါတာပဲ လုိခ်င္တာနဲ႔ ခပ္ဆင္ဆင္ပဲလို႔ ေျပာရမယ္ထင္ပါတယ္။ ဒီစိတ္ဓါတ္ေၾကာင္႔ ဒုတိယကမၻာစစ္ၾကီးအျပီးမွာ Venture Capital ဆိုတာ ေပၚခဲ႔ရတယ္။ စစ္ၾကီးအျပီး ျပန္လာတဲ႔ စစ္ဗိုလ္စစ္သားေတြ ကုမၸဏီေထာင္ျပီး အလုပ္လုပ္ႏုိင္ေအာင္ စဥ္းစားၾကရင္းက ေပၚေပါက္ခဲ႔ရတာပါပဲ။
လူတစ္ဦး သို႔မဟုတ္ လူတစ္စုဟာ ကုမၸဏီေထာင္ဖို႔ အလြန္ေကာင္းတဲ႔ အၾကံဥာဏ္ ရရွိၾကတယ္ ဆိုပါစို႔။ ဒါဆို ကုမၸဏီေထာင္ဖို႔ ေငြအရင္းအႏွီး လုိလာျပီ။ ဘဏ္ဆိုတာက ၀င္ေငြရွိမွ၊ ေငြျပန္ေဖၚစရာ အေပါင္ရွိမွ၊ ေငြေခ်းမွာကိုး။ ၂၀ရာစု ပထမပိုင္းမွာ Private Equity လို႔ေခၚတဲ႔ အမ်ားကို စေတာ႔ထုတ္မေရာင္းတဲ႔ ပုဂၢလိကပိုင္ ကုမၸဏီေတြမွာ ေငြရင္းစိုက္ႏုိင္တာ ေရာ္ကာဖယ္လာ (Rockefella) တုိ႔၊ ေဖါ႔ (Ford) တ႔ုိလို ေငြရွိျပီးသား သူေဌးၾကီးေတြ ပဲရွိတာကိုး။ လူတိုင္း ဒီသူေဌးေတြနဲ႔ ထိေတြ႔ႏုိင္တာမွ မဟုတ္တာ။ ဒါေၾကာင္႔ Venture Capital ဆိုတာ ေပၚခဲ႔ရတယ္။ စြန္႔စားရဲေသာ ေငြရင္း (ျမွဳပ္ႏွံမႈ) လို႔ ေျပာရမယ္ထင္ပါတယ္။ စျပီးေထာင္စ ကုမၸဏီေတြကို Startup Companies လုိ႔ ေခၚပါတယ္။ တနည္းအားျဖင္႔ အလားလာေကာင္းေသာ၊ တိုးတက္မႈျမန္ေသာ Startup Companies ေတြကို အစျပိဳးဖို႔ အရဲစြန္႔ျပီး စေထာင္ဖို႔ ေငြရင္းထုတ္ေပးေသာ လုပ္ငန္းကို Venture Capital လို႔ေခၚတာပါပဲ။
အရဲစြန္႔တယ္ဆိုေပမယ္႔ အသားလြတ္ ေလာင္းကစားသလို အရဲစြန္႔ျခင္းမဟုတ္ပါ။ Calculated Risk လို႔ေခၚရမဲ႔ “တြက္ခ်က္ျပီး စြန္႔စားျခင္း” ပါပဲ။
စြန္႔စားရဲေသာ ေငြရင္း (ျမွဳပ္ႏွံမႈ) Venture Capital ဆိုတာဘာလဲ။
ေနာင္တစ္ခ်ိန္မွာ ထိပ္ဆံုးေရာက္လာမဲ႔ အင္တယ္လ္ (Intel) ဆိုတဲ႔ ကုမၸဏီ ျဖစ္ေပၚလာပံုကို ဥပမာအေနနဲ႔ ၾကည္႔ၾကရေအာင္။
ေရာဘတ္ႏြစ္ (Robert Noyce) နဲ႔ ေဂၚဒြန္ေမာ (Gordon Moore) ဆိုတဲ႔ အင္ဂ်င္နီယာႏွစ္ေယာက္က ၁၉၆၈ခုႏွစ္မွာ Integrated Circuit ဆိုတာကို တီထြင္ႏုိ္င္ခဲ႔ၾကတယ္။ ဒီအခါမွာ သူတို႔ႏွစ္ေယာက္က ကုမၸဏီအသစ္ေထာင္ဖို႔ ဆံုးျဖတ္ၾကတယ္။ သူတို႔ ႏွစ္ေယာက္နဲ႔အတူ မၾကာခင္မွာပဲ အရင္အတူ အလုပ္လုပ္ခဲ႔ၾကတဲ႔ ဟန္ေဂရီႏုိင္ငံက ေရျဖဴဂ်ီ (refugee) အေနနဲ႔ ေရာက္လာတဲ႔ အင္ဒရူးဂရို႕ Andrew Grove က လာေပါင္းခဲ႔တယ္။ အင္ဂ်င္နီယာႏွစ္ေယာက္ဟာ သူတို႔သိတဲ႔ အာသာေရာ႔က္ Arthur Rock အမည္ရွိတဲ႔ Venture Capitalist ကို အစျပိဳးဖို႔ေငြရင္းရဖို႔ ခ်ဥ္းကပ္ခဲ႔ၾကတယ္။ ဒီႏွစ္ေယာက္ရဲ႕ အရည္အေသြးကိုသိတဲ႔ အာသာက ေငြရင္း ေဒၚလာ ၂ သန္း ထုတ္ေပးခဲ႔တယ္။ စစခ်င္း စေထာင္တဲ႔သူေတြကို Founders လို႔ ေခၚပါတယ္။ ဒီ စတည္ေထာင္သူေတြအတြက္ မူလသေဘာတူညီခ်က္အရ Founder’s Stocks လို႔ ေခၚတဲ႔ (စ)ထူေထာင္သူစေတာ႔ေတြ ရပါတယ္။ အမ်ားအားျဖင္႔ ေငြရင္းစိုက္သူေတြက အမ်ားအျပား ယူၾကတာပါပဲ။
သာမန္အားျဖင္႔ အရင္းရွင္စနစ္မွာ ဘယ္ေတာ႔မွ ဥအားလံုးကို ျခင္းတစ္ခုထဲ မထည္႔ရဘူး။ ေကာင္းတယ္လို႔၊ ေအာင္ျမင္ႏုိင္စရာရွိတဲ႔ အခြင္႔အေရးေတြ႔ရင္ ကိုယ္ကဦးစီးျပီး အရင္းထည္႔ျပီး နီးစပ္ရာ တျခား Venture Capitalist ေတြကို စုျပီး (မ)တည္ေငြ အရင္းေထာင္ေပးရတယ္။ ဒါကို Initial Round ပထမအရစ္အေနနဲ႔ ေပးရတယ္။ ဒီကမွတဆင္႔ တျခားအင္ဂ်င္နီယာနဲ႔ အုပ္ခ်ဳပ္သူေတြငွားျပီး (စ)တီထြင္ရေတာ႔တယ္။ ဒီကမွတဆင္႔ တိုးတက္မႈ ရွိလာတယ္၊ ျဖစ္ႏုိင္စရာရွိတယ္ဆိုမွ ဒုတိယအရစ္၊ တတိယအရစ္ စသည္ျဖင္႔ တုိးတက္မႈအေပၚမွီျပီး ေငြကို လီေပးရတယ္။ ဒီေငြေတြ ထပ္္တိုးတိုင္း စေတာ႔ကို ေငြရင္းအခ်ိဳးက် ထပ္မံ ထုတ္ေ၀ေပးရပါတယ္။ ေယဘူယ်အားျဖင္႔ စေတာ႔တစ္ခုကို (၅)ျပား၊ (၁၀) ျပား စသည္ျဖင္႔ (ျပား) ဂဏန္းနဲ႔ ရၾကတာပါ။ သာမန္အားျဖင္႔ (၁၈)လ (သို႔) တစ္ႏွစ္ခြဲေလာက္ဆို product လို႔ေခၚတဲ႔ တီထြင္မႈကရိယာဟာ ရုပ္လံုးေပၚလာပါျပီ။ ဒီအခါမွာ အေရာင္းသမား Sales Person ေတြငွားျပီး မိမိတို႔ကုမၸဏီပစၥည္းကုိ စေရာင္းႏုိင္ျပီ။ ဒီေတာ႔ (၀င္ေငြ) ရွိလာျပီ။ မိမိရဲ႕ ပစၥည္းဟာ ေရာင္းေကာင္းျပီဆိုလာရင္ မိမိတို႔ကုမၸဏီကို ပုဂၢလိကပိုင္မွ အမ်ားပိုင္သို႔ေျပာင္းႏုိ္င္ျပီ။ မိမိတို႔ကုမၸဏီရဲ႔ စေတာ႔ေတြကို စေတာ႔ေစ်းကြက္မွာ တင္ေရာင္းရင္ အမ်ားပိုင္ Public Company လို႔ သတ္မွတ္ပါတယ္။
ဒီလို မိမိတို႔ကုမၸဏီရဲ႕ စေတာ႔ကို ပုဂၢလိကပုိင္မွ အမ်ားျပည္သူသို႔ စတင္ေရာင္းခ်ျခင္းကို Initial Public Offering (IPO) လို႔ေခၚပါတယ္။
ဒီလို အုိင္ပီအို (IPO) သြားေတာ႔မယ္ဆိုရင္ မိမိဘာသာ လုပ္ေဆာင္၍ မရပါ။ အရင္းျပဳဘဏ္ (Investment Banks) ေတြ လက္ကုိ အပ္ရပါတယ္။ သူတို႔က မိမိပစၥည္းရဲ႕ ေစ်းကြက္၊ မိမိပစၥည္း၏ ေရာင္းအား၊ နာမည္ရမႈ အေျခအေနေတြအားလံုးကို ၾကည္႔ျပီးမွ စထြက္ေစ်း ဘယ္ေလာက္ရွိသင္႔တယ္လို႔ သတ္မွတ္ေပးပါတယ္။ တစ္ခ်ိန္တည္းမွာ စေတာ႔ျဖန္႔ေ၀မႈ အလံုးစံုကို တာ၀န္ယူေပးၾကပါတယ္။ ဒီလို မသတ္မွတ္ခင္၊ ေငြရင္းေစ်းကြက္၏ ဘရာမင္မ်ား ျဖစ္ၾကကုန္ေသာ၊ ေငြရွင္မ်ား ျဖစ္ၾကကုန္ေသာ အာမခံကုမၸဏီမ်ား၊ ပင္စင္ရံပံုေငြ (Pension Funds) ၊ ျမဴခ်ယ္ဖန္း (Mutual Funds) မ်ားနဲ႔ သီးသန္႔ခ်မ္းသာသူမ်ား (Independently Wealthy) မ်ားနဲ႔ အျမိဳ႕ျမိဳ႕မွာ ကုမၸဏီအၾကီးအကဲ (CEO) နဲ႔ ေတြ႔ဆံုပြဲေတြ လုပ္ေပးပါတယ္။ ဒီပြဲေတြမွာ မိမိကုမၸဏီကို ေရာင္းေပေတာ႔ပဲ။ ေနာက္ (၆)လ၊ ေနာက္တစ္ႏွစ္မွာ ဘာေတြထပ္ထုတ္ဖို႔ အစီအစဥ္ေတြရွိပါတယ္။ မိမိတို႔ရဲ႕ပစၥည္း Product ဟာ ျပိဳင္ဖက္ေတြနဲ႔ ဘယ္ေလာက္သာပါတယ္ဆိုျပီး ရွင္းျပေပါ႔၊ တစ္ဖက္ကလည္း သတင္းသမားေတြနဲ႔ ေပါင္းျပီး မိမိပစၥည္းေကာင္းေၾကာင္း ေဆာင္းပါးေတြေရးလာေအာင္ ေခ်ာ႔ျပီးေပါင္း၊ Trade Show လို႔ေခၚတဲ႔ ပညာရပ္ဆိုင္ရာျပပြဲေတြမွာ ျပျပီးေၾကာ္ျငာေပါ႔။ အေကာင္းဆံုး သက္ေသေတြကေတာ႔ မိမိရဲ႕ေဖါက္သည္ Customers ေတြပါပဲ။
မိမိရဲ႕ပစၥည္း ေစ်းကြက္မွာ နာမည္ရျပီဆိုရင္ IPO မထြက္ခင္ စထြက္ထြက္ခ်င္း ေစ်းနဲ႔ရဖို႔ရာ ၾကိဳေအာ္ဒါမွာသူေတြ ၀ိုင္းေနတာေပါ႔။ ဒီ၀ယ္အားကိုၾကည္႔ျပီး အရင္းျပဳဘဏ္ (Investment Banks) ေတြက စေတာ႔ ေစ်းသတ္မွတ္ၾကတာပါ။
သာမန္အားျဖင္႔ ေဒၚလာ ၂၀၊၃၀၊၄၀၊၅၀ စသည္ျဖင္႔ ဖြင္႔ၾကတာပါပဲ။ ေအာင္ျမင္တဲ႔ ကုမၸဏီေတြၾကေတာ႔ ေဒၚလာ ၃၀၊၄၀ ေလာက္နဲ႔ဖြင္႔ျပီး ၀ုန္းဆို ရာေက်ာ္သြားတာေတြ ရွိပါတယ္။ သာမန္အားျဖင္႔ (စ)ေထာင္တဲ႔ ေဖာင္ဒါေတြဟာ စေတာ႔သိန္းမက သန္းနဲ႔ခ်ီ ရၾကပါတယ္။ အမ်ားကေတာ႔ Venture Capitalist ေတြကပဲ ယူထားၾကတာပါ။ ဒီေတာ႔ ကုမၸဏီတစ္ခု ေအာင္ျမင္သြားျပီဆိုရင္ တခါတရံ သန္းနဲ႔မဟုတ္ ဘီလ်ံနဲ႔ခ်ီ (ပြ)သြားၾကပါတယ္။ ျပားဂဏန္းနဲ႔ ရထားတဲ႔ စေတာ႔ေတြ ဆယ္ဂဏန္း၊ ရာဂဏန္း တက္သြားရင္ (စား)ေပေတာ႔ပဲ။ ဒါေၾကာင္႔ ကုမၸဏီတစ္ခုထဲကို ပံုမေအာၾကပဲ ကုမၸဏီအမ်ားၾကီးကို နည္းနည္းစီထည္႔ျပီး (ေ၀စား) ၾကတာပဲ။ ဒါ အရင္းရွင္စနစ္ (ခ်မ္းသာမႈကို ေဖၚထုတ္ျခင္း) Wealth Creation ပါပဲ။
တကယ္ေတာ႔ အေသအခ်ာ ေလ႔လာၾကည္႔ရင္ ဒီ Venture Capitalist ဆိုသူေတြဟာ ေခတ္သစ္ခ်စ္တီး ေတြပါပဲ။ သို႔ေသာ္ သူတို႔ရွိလို႔လဲ ဒီလိုေအာင္ျမင္မႈကို ေဖၚေဆာင္ႏုိင္တာလို႔ ျငင္းခ်က္ထုတ္လာရင္ေတာ႔ အေျဖရအခက္သား။
အဲလ္ပယ္ (Apple) စတင္ တည္ေထာင္ကတည္းက ပါခဲ႔တဲ႔လူတစ္ေယာက္ဟာ မစြန္႔စားရဲတာေၾကာင္႔ စေတာ႔အားလံုးကို ရာဂဏန္းနဲ႔ပဲ ေရာင္းပစ္ခဲ႔တယ္။ အခုအထိ ဆက္ကို္င္ထားရင္ ဘီလ်ံနဲ႔ခ်ီ တန္ေနျပီ။
အရင္းရွင္စနစ္ဆိုတာ စြန္႔စားရဲမွကိုး။
စေတာ႔ကို ေငြေၾကးအျဖစ္ အသံုးျပဳျခင္း
ဆိုရွယ္လစ္ ဦးေန၀င္းလက္ထက္မွာ ၾကီးျပင္းခဲ႔ရျပီး မာ႔က္၀ါဒီသမား ဦးဘျငိမ္ရဲ႕ ဆိုရွယ္လစ္စီးပြားေရး စနစ္ေအာက္မွာ ငတ္ခဲ႔ၾကရတဲ႔ စာေရးသူ ျမန္မာႏုိင္ငံသားဟာ စေတာ႔ဆိုတာ ဘယ္လုိနားလည္မွာလဲ။ စာေရးသူ စီလီကြန္ဗယ္လီကို ျပဴးတူးတူးေၾကာင္ေတာင္ေတာင္ ေရာက္သြားေတာ႔ အဆင္႔ျမင္႔ အတတ္ပညာ ကုမၸဏီ (High Tech Firms) ေတြဟာ စေတာ႔၀ယ္ခြင္႔ (Stock Option) ကို ေငြစကၠဴပမာ Currency အျဖစ္ အသံုးျပဳေနၾကျပီ။
စေတာ႔ဆိုတာက ကုမၸဏီရဲ႕ ေရာင္အားနဲ႔ အျမတ္ အေပၚမူတည္ျပီး အတက္အက် ျဖစ္တာကိုး။
သံုးလပတ္တစ္ခါ စာရင္းရွင္းတမ္းအျပီးမွာ ကုမၸဏီအၾကီးအကဲေတြဟာ Stock Analyst ဆိုတဲ႕ စေတာ႔ေလ႔လာသူေတြနဲ႔ တယ္လီဖံုးကြန္ဖရင္႔ လုပ္ၾကရပါတယ္။ ဒီမွာ ေနာင္(၃)လအတြက္ အေျခအေန၊ ထြက္မဲ႔ Product ပစၥည္းအသစ္ေတြနဲ႔ မိမိထင္ျမင္ခ်က္ကို တင္ျပၾကေလ႔ရွိပါတယ္။ ဒါကို စေတာ႔ေလ႔လာသူေတြက အေသအခ်ာ သံုးသပ္ၾကျပီးမွ ၀င္ေငြ ဘယ္ေလာက္ရႏုိင္သလဲဆိုတာကို သံုးသပ္ျပီးမွ စေတာ႔ေစ်း ဘယ္ေလာက္ရွိသင္႔သလဲဆိုျပီး ထင္ျမင္ခ်က္ေပးေလ႔ရွိတယ္။ စာေရးသူလုပ္ခဲ႔တဲ႔ စစၥကို Cisco လို ကုမၸဏီေတြက ကြက္တိေျပာတဲ႔အတိုင္းျဖစ္ေအာင္ လိုက္ေဆာင္ရြက္ႏုိင္ၾကတယ္။ ဒီလို မွန္္းခ်က္ကိုက္ေအာင္ ေဆာင္ရြက္ႏုိင္ရင္ ေစ်းကြက္က ယံုၾကည္မႈရွိျပီး မိမိစေတာ႔ေစ်းေတြ၊ တရိပ္ရိပ္ တက္ျပန္ေရာ။ ဒီလိုျဖစ္ဖို႔ရာ အသံုးစရိတ္ကို သံုးရာမွာ စည္းကမ္းရွိဖို႔လိုတယ္။ ဒါေၾကာင္႔ ေအာင္ျမင္တဲ႔ ကုမၸဏီေတြဟာ မိမိ၀န္ထမ္းေတြကို လစာေပးရာမွာ တျခားသူေတြထက္ ၁၀%ေလာက္ ေလ်ာ႔ေပးတယ္။ အစစအရာရာ အသံုးစရိတ္မွာ ေျခြတာၾကတယ္။ ေစ်းကြြက္က ေမွ်ာ္လင္႔သလို (အျမတ္) မ်ားမ်ားရေအာင္ ၾကိဳးစားၾကတယ္။ အျမတ္မ်ားမ်ားရမွ မိမိတို႔ကုမၸဏီ စေတာ႔ေတြေစ်းတက္မွာကိုး။
ဒီလို ကုမၸဏီတစ္ခုလံုး ၀ိုင္း၀န္းလုပ္ေဆာင္ၾကတာက အလုပ္ၾကိဳးစားသူေတြကို အုပ္ခ်ဳပ္သူေတြက စေတာ႔၀ယ္ခြင္႔ Stock Option ေပးပိုင္ခြင္႔ရွိၾကတယ္။ တနည္းအားျဖင္႔ (ပိုင္ဆိုင္ခြင္႔) သို႔မဟုတ္ ကုမၸဏီရဲ႕ ေအာင္ျမင္မႈကို ၀န္ထမ္းေတြအားလံုး ပါ၀င္ခံစားခြင္႔ေပးျပီး (ခ်ည္)လိုက္တာပဲ။ တနည္းအားျဖင္႔လည္း (ပိုင္ဆိုင္ခြင္႔) ေပးျပီး (ငါ) ဆိုတာကို (ရစ္ပတ္ခ်ည္ေႏွာင္) ေပးလိုက္တာ။
စာဖတ္သူ လူငယ္ေလးေတြကို သတိျပဳေစခ်င္တာက အရင္းရွင္စနစ္အရ ေအာင္ျမင္ဖို႔အတြက္ တစ္ဦးခ်င္းစြမ္းေဆာင္ႏိုင္မႈ (Individualism) ကို အားျပဳထားေပမဲ႔ စေတာ႔ဆိုတာက အားလံုးနဲ႔ ဆိုင္တယ္။ အားလံုးက ပါ၀င္ထမ္းေဆာင္မွ (အျမတ္) မ်ားမ်ားရမယ္။ ဒါေၾကာင္႔ (အက်ိဳး) အတြက္ၾကေတာ႔ (အမ်ား) ဆိုတဲ႔ Collectivism ကို ဆြဲခ်ည္ေပးလိုက္တာ။ သိပ္လွတဲ႔ သိပ္ပညာပါတဲ႔ လုပ္ကြက္။ အတုယူသင္႔တယ္။ American Ingenuity ဆိုတာဒါပါပဲ။
စေတာ႔က ဘယ္လို အက်ိဳးရမွာလဲ။
စာေရးသူ စစၥကိုေရာက္ေတာ႔ ကုမၸဏီက အထြဋ္အထိပ္ေရာက္ခ်ိန္လို႔ ေျပာရမယ္ထင္တယ္။ သူ႔ေစ်းကြက္မွာ နံပတ္တစ္ပဲ။ ထိုစဥ္က အင္တာနက္တည္ေဆာက္မႈမွာ စစၥကိုပစၥည္း Product 85% ေလာက္ကို ပါတယ္။ ျပိဳင္ဖက္ မရွိသေလာက္ပဲ။ ဒါေၾကာင္႔ ထိုစဥ္က စစၥကိုကုမၸဏီမ်ဳိးကို ၀င္ဖို႔ရာ သိပ္ခက္တယ္။ စာေရးသူ ေရာက္ခဲ႔စဥ္က ၀န္ထမ္း ၃၅၀၀ ေလာက္ပဲ ရွိတယ္။ Startup လို႔ ေခၚတဲ႔ စစခ်င္း အေျခအေနသာသာေလးပဲ ရွိေသးတယ္။ တစ္ဖက္ကလည္း ကုမၸဏီတိုင္းဟာ လူေတာ္ေတြကို ၀ိုင္းလုရသလို၊ မိမိကုမၸဏီက လူေတာ္ေတြကို တျခားကလာဆြဲမွာ စိုးရိမ္ရတယ္။ အေကာင္းဆံုးနည္းက စေတာ႔ေပးျပီး မသြားႏုိင္ေအာင္ ဆြဲခ်ည္ထားလိုက္တာပဲ။
စာေရးသူတို႔အဆင္႔မွာ ကုမၸဏီကို၀င္ရင္ sign-on bonus လို႔ေခၚတဲ႔ တျခားက မိမိကုမၸဏီကို ၀င္ေရာက္လာတဲ႔အတြက္ ၾကိဳဆိုတဲ႔သေဘာနဲ႔ စေတာ႔အပိုရပါတယ္။ ဥပမာ စေတာ႔ ၄၀၀၀ ရတယ္ ဆိုပါစို႔။ စေတာ႔ကို ေရာ႔ဆိုျပီး ေပးလိုက္တာ မဟုတ္ပါ။ စေတာ႔ကို အဲဒီအခ်ိန္မွာ ရွိတဲ႔ေပါက္ေစ်းနဲ႔ ၀ယ္ခြင္႔ ျပဳလိုက္တာပါ။ စစၥကို ကုမၸဏီက စေတာ႔ေစ်းကို ေဒၚလာ ၄၀နဲ႔ ၈၀ အၾကား ထားျပီးေတာ႔ ကစားေလ႔ရွိပါတယ္။ စေတာ႔ေစ်း သိပ္ၾကီးသြားရင္ ၀ယ္ႏုိင္သူအေရအတြက္ နည္းမွာစိုးတာေၾကာင္႔ သာမန္အားျဖင္႔ ၄၀က တျဖည္းျဖည္းတက္လာရင္ ၈၀ ေလာက္ေရာက္ရင္ split လုပ္တယ္ေခၚပါတယ္။ စေတာ႔ကို ႏွစ္ဆ၊တစ္ဆ ခြဲပစ္လိုက္ပါတယ္။ ႏွစ္ဆတစ္ဆခြဲရင္ လက္ရွိ စေတာ႔တစ္ခုဟာ ႏွစ္ခုျဖစ္သြားျပီး ေစ်းက ၈၀ ကေန ၄၀ ျဖစ္သြားပါတယ္။ ကုမၸဏီရဲ႕ ပစၥည္းေတြေရာင္းေကာင္းရင္ စစၥကို စေတာ႔ကို ၀ယ္ကိုင္ခ်င္သူေတြမ်ားတာေၾကာင္႔ စေတာ႔ေစ်းေတြ ထပ္တက္ေပါ႔။ ဒီလိုျဖစ္တာ အဲဒီခ်ိန္က တစ္လမွာ တစ္ၾကိမ္ေလာက္ စေတာ႔က ကြဲတယ္။ Split ျဖစ္တယ္။
ဒီေတာ႔ အလုပ္၀င္ျပီး (၈)လမွာ စေတာ႔ကြဲရင္ မူရင္း စေတာ႔ ၄၀၀၀ ဟာ ၈၀၀၀ ျဖစ္သြားျပီး မိမိက ၄၀နဲ႔ ၀ယ္ခြင္႔ရထားခဲ႔ရင္ ၀ယ္ေစ်း ၂၀ ျဖစ္သြားေရာ။ ေနာက္ထပ္တစ္ခါ စေတာ႔ထပ္ကြဲရင္ မိမိ၀ယ္ခြင္႔ရထားတဲ႔ စေတာ႔အရည္အတြက္က ၁၆၀၀၀ ျဖစ္သြားျပီး ၀ယ္ခြင္႔ရတဲ႔ေစ်းက ၁၀ ျဖစ္သြားေရာ။ အကယ္၍ တစ္ႏွစ္ျပည္႔တဲ႔အခ်ိန္မွာ စေတာ႔ေစ်းက ၅၀ ဆိုရင္၊ ၀ယ္ခြင္႔ရတဲ႔ ေစ်းက ၂၀ ေဒၚလာဆိုေတာ႔ကာ စေတာ႔ တစ္ခုကို ေဒၚလာ ၃၀ ျမတ္ေနျပီ။ မိမိ ၀ယ္ပိုင္ခြင္႔စေတာ႔ေပါင္း ၂၀၀၀ ဆိုရင္ တစ္ႏွစ္အတြင္း အျမတ္ေငြ ေဒၚလာ ၆၀၀၀၀ ရေနျပီ။ ကုမၸဏီေတြက စေတာ႔ေပးျပီး လူေတြကို မိမိဆီမွာေနေအာင္ ဆြဲထားခ်င္တာေၾကာင္႔ စေတာ႔တစ္ခါေပးရင္ သက္တမ္းက (၄) ႏွစ္ျပည္႔ေအာင္ ေစာင္႔ရမယ္။ ဆိုလိုတာက ဒီစေတာ႔ကရမဲ႔ အျမတ္ကို လိုခ်င္ရင္ ဒီကုမၸဏီမွာ (၄) ႏွစ္ေနမွ အျပည္႔အ၀ ခံစားခြင္႔ရွိမည္။ တစ္ႏွစ္ေနရင္ ရပိုင္ခြင္႔စေတာ႔ထဲက ေလးပံုတစ္ပံုကို ခံစားပိုင္ခြင္႔ရွိတယ္။ ၀င္၀င္ခ်င္း စေတာ႔ (stock) ရသလို တစ္ႏွစ္တစ္ခါ ကုမၸဏီက အလုပ္ၾကိဳးစားတဲ႔သူေတြကို စေတာ႔ ခ်ီးျမွင္႔ျပန္တယ္။
ဘယ္သူေတြ ရထိုက္တယ္ဆိုတာကို မန္ေနဂ်ာေတြ လက္ထဲအပ္ထားတယ္။ လူတိုင္းမရ။ အလုပ္ၾကိဳးစားတယ္၊ လူေတာ္ဆိုရင္ မရတဲ႔ႏွစ္ မရွိပါဘူး။ ဒါ ၀န္ထမ္းေတြ အလုပ္ၾကိဳးစားေအာင္ ျမဴဆြယ္ထားတာပါ။ အလုပ္ျပီးေအာင္ လူတစ္ဦးခ်င္းအေပၚ မူတည္ေပမယ္႔ စေတာ႔ေစ်းတက္ဖို႔ၾကေတာ႔ အားလံုးနဲ႔ လာဆိုင္တယ္။ တစ္ဦးခ်င္းအက်ိဳး (Individualism) ကို အမ်ားအက်ိဳး (Collectivism) နဲ႔ စေတာ႔နဲ႔ လာခ်ိတ္ေပးထားတာပါပဲ။
တျခားကုမၸဏီေတြကို ၀ယ္ေတာ႔ေကာ
အေမရိကန္ႏုိင္ငံမွာ စက္မႈေတာ္လွန္ေရး (Industrial Revolution) လို႔ေခၚတဲ႔ ေရာ႔ကယ္ဖယ္လား (Rockefeller) တို႔၊ ေဖါ႔စ္ (Ford) ေခတ္ကေန၊ အုိင္ဖီအမ္ (IBM) ေခတ္အခ်ိန္အထိ အရင္းရွင္စနစ္ကို ေဒါင္လိုက္ (Vertically) ထူေထာင္ခဲ႔ၾကတယ္။ ဆိုလိုတာက လိုသမွ်ပစၥည္းအားလံုးကို ငါတို႔ ကုမၸဏီအတြင္းမွာပဲ ထြင္မယ္၊ တည္ေဆာက္မယ္ေပါ႔။ ဆိုးက်ိဳးက လူေတြအမ်ားၾကီး ငွားျပီးေဆာင္ရြက္ရေတာ႔ ၀န္ပိုလာတယ္။ တခ်ိန္တည္းမွာ အလုပ္သမားအဖြဲ႔အစည္း Unions ေတြက ေတာင္းဆိုတာမ်ားေတာ႔ အလုပ္သမားစရိတ္ၾကီးျပီး cost of Business အလုပ္၀န္ေဆာင္ခ ၾကီးလာတယ္။ တစ္ဖက္ကလည္း မိမိကုမၸဏီက အားလံုးထြင္မွေကာင္းမယ္လုိ႔ ထင္တာေၾကာင္႔ research တီထြင္မႈစမ္းသပ္ျခင္းကိုလည္း မိမိကုမၸဏီမွာပဲ လုပ္တာေၾကာင္႔ စရိ္တ္တက္လာတယ္။ ေအာင္ျမင္တာလည္း ရွိသလို၊ မေအာင္ျမင္တာေတြလည္း ရွိမွာကိုး။ စီးပြားေရးက်တဲ႔အခ်ိန္မွာ ဒီစရိတ္ေတြက ေထာင္းလာေတာ႔မယ္။
ဒါေၾကာင္႔ ဂလိုဘယ္လိုက္ေဇးရွင္းေခတ္မွာ အရင္းရွင္စနစ္ဟာ ပံုစံေျပာင္းျပီး ေဒါင္လိုက္ကေန အလ်ားလိုက္ (Horizontal) ပံုသ႑န္ကို ေျပာင္းပစ္လိုက္တယ္။ ဥပမာ ထုတ္လုပ္မႈ (manufacturing) ကို ၾကည္႔ရေအာင္။ မိမိကုိယ္တိုင္ ထုတ္လုပ္ရင္ အလုပ္သမားေတြ ငွားရမယ္။ ယူနီယံေတြက လာရႈပ္ၾကဦးမယ္။ ဒီေတာ႔ ထုတ္လုပ္မႈကို ကၽြမ္းက်င္တဲ႔ ကုမၸဏီကို ၀ကြက္အပ္လိုက္တယ္။ ဒါကို ကြန္တရက္ ေပး၍ထုတ္လုပ္မႈ (Contract Manufacturing) လို႔ ေခၚပါတယ္။ အခုေတာ႔ ဒါေတြအားလံုး တရုပ္ျပည္ ေရာက္ကုန္ျပီ။
တီထြင္မႈမွာလည္း စစၥကိုက ကိုယ္တိုင္ စမ္းသပ္စရာမလို။ စီလီကြန္ဗယ္လီ (Silicon Valley) မွာ Startup လို႔ေခၚတဲ႔ စထြင္တဲ႔ စေပၚစကုမၸဏီ (Startup) ေတြျပိဳင္ပါေစ။ စစၥကိုက အရင္းအႏွီးျပဳစရာမလို။ အႏုိင္ရတဲ႔ ကုမၸဏီ၊ ေအာင္ျမင္မႈရတဲ႔ ကုမၸဏီကိုမွ စစၥကိုစေတာ႔ကို (ေငြ) အျဖစ္သံုးျပီး ၀ယ္လိုက္ရံုပဲ။ စေတာ႔သာမွန္မွန္ ေစ်းတက္ပါေစ၊ လုိခ်င္သူေပါတဲ႔ စေတာ႔ကို (ေငြ) အျဖစ္သံုးျပီ စတည္ေထာင္ခါစ ကုမၸဏီငယ္ေလးေတြကို ၀ယ္လိုက္ရံုပဲ။ သူမ်ားစရိတ္နဲ႔ ျပိဳင္ခိုင္းျပီး အရင္းရွင္နည္းနဲ႔ အႏုိင္ရသူကို (ေငြ)နဲ႔ ေပါက္၀ယ္လုိက္တာပဲ။ ေအာင္ျမင္တဲ႔စေတာ႔ (stock) ေတြဟာ ေငြစကၠဴထက္ ပိုတန္ဖိုး ရွိပါတယ္။
ေရးသားသူ - Bo K Nyein
ျပန္လည္ကူးယူေဖာ္ျပျခင္း ျဖစ္ပါသည္။ မူရင္း Facebook စာမ်က္ႏွာမွာ ဖ်က္သိမ္းသြားျပီျဖစ္ပါသျဖင္႔ လင္႔ကုိ ေဖာ္ျပႏုိင္ျခင္းမရွိပါ။
